مروری کوتاه بر روان شناسی زنان در بحران‌های سیاسی و تغییرات اجتماعی: تاب‌آوری، مشارکت و تغییرات اجتماعی

دنیا تهران‌فر

عضو گروه تخصصی روان‌شناسی زنان انجمن روان‌شناسی ایران

چکیده

زنان در بحران‌ها و اعتراض‌های اجتماعی–سیاسی نقش محوری و تحول‌آفرین دارند و برخلاف تصور رایج که آن‌ها را صرفاً قربانی یا حاشیه‌ای می‌داند، آنان از فعالان اصلی تاب‌آوری جمعی و محرک تغییرات اجتماعی هستند. این مقاله با استفاده از مطالعات تاریخی، مقایسه‌ای و پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، بررسی می‌کند زنان چگونه به تاب‌آوری جمعی، انسجام اجتماعی و تغییرات اجتماعی–سیاسی کمک می‌کنند. نمونه‌هایی مانند انقلاب‌های عربی ۲۰۱۱،و جنبش دفاع از جان سیاه پوستان[1] در ایالات متحده نشان می‌دهد زنان نقش‌های رهبری آشکار و پنهان داشته‌اند. از منظر روان‌شناختی، مشارکت زنان باعث تقویت هویت جمعی، خودکارآمدی و معنا‌بخشی به فعالیت‌ها می‌شود، در حالی که با خطراتی مانند اضطراب، استرس و انگ اجتماعی همراه است. یافته‌ها اهمیت شبکه‌های حمایتی زنانه، همبستگی جمعی و سیاست‌های حمایتی را برای مشارکت امن و پایدار زنان برجسته می‌کنند.

کلیدواژه‌ها

زنان، مشارکت اجتماعی، تاب‌آوری جمعی،بحران های  سیاسی، سلامت روان، رهبری، تغییرات اجتماعی

مقدمه

هنگامی که از جنبش‌ها و اعتراض‌های اجتماعی–سیاسی سخن می‌گوییم، اغلب تصویر تجمع‌های خیابانی یا چهره‌های مردِان مبارز و فعال در ذهن شکل می‌گیرد. این تصویر، هرچند رایج است، اما واقعیت چندلایه و پیچیده جنبش‌های اجتماعی را بازتاب نمی‌دهد. پژوهش‌های علمی نشان داده‌اند که نقش زنان در بحران‌ها نه حاشیه‌ای، بلکه اساسی و ساختاری است(مجله جنسیت و جامعه، مجله نشانه ها مجله مطالعات فمینیستی و جنسیت و مروری بر جامعه شناسی امریکا).

از دهه‌های ۱۹۷۰ و ۱۹۸۰ به بعد، تحقیقات منتشرشده در این مجلات نشان داده‌اند که زنان صرفاً قربانی بحران‌ها نیستند، بلکه از کنشگران اصلی تاب‌آوری جمعی و نیروهای محرک تغییر اجتماعی هستند. مشارکت زنان اغلب جهت‌گیری مطالبات را از سیاست صرف، به‌سوی عدالت اجتماعی، حقوق بشر، مراقبت، آموزش و رفاه اجتماعی گسترش می‌دهد( گزارش‌های سازمان زنان سازمان ملل متحد، مجله جنسیت و جامعه2018، مجله نشانه ها مجله مطالعات فمینیستی و جنسیت،2015)

زمینه تاریخی و اجتماعی مشارکت زنان

مطالعات منتشرشده در مطالعات جنبش‌های اجتماعی و جنبش و تحرک اجتماعی نشان می‌دهد زنان در بسیاری از جنبش‌ها نه تنها در میدان اعتراضی، بلکه در پشت‌صحنه‌ی سازمان‌دهی، ارتباطات، مراقبت و تداوم حرکت‌های اعتراضی نقشی محوری داشته‌اند (McAdam, 2017; Diani & McAdam, 2003).

در انقلاب‌های عربی ۲۰۱۱، زنان علاوه بر حضور خیابانی، نقش‌های کلیدی در اطلاع‌رسانی و حفظ انسجام اجتماعی داشتند (Khalil, 2014; Aouragh & Alexander, 2011)

 
جنبش دفاع از جان سیاه پوستان[2]، (اعتراض به خشونت پلیس علیه سیاه‌پوستان، برابری حقوقی و اجتماعی برای سیاه‌پوستان،  زنان نقش اصلی در رهبری و سازمان‌دهی مطالبات داشتند) (Taylor, 2016; Clayton et al., 2019).

گزارش‌های سازمان زنان سازمان ملل متحد نشان می‌دهد جنبش‌هایی که مشارکت فعال زنان را تجربه می‌کنند، توجه بیشتری به حقوق بشر، آموزش، سلامت و رفاه اجتماعی دارند.

جنبش “مادران میدان مایو ” [3] این جنبش به دوران دیکتاتوری نظامی آرژانتین (۱۹۷۶–۱۹۸۳) برمی‌گردد؛ دوره‌ای که هزاران نفر بطور مخفیانه بازداشت، شکنجه و « ناپدید» شدند. آن‌ها بی‌سلاح، بدون حزب سیاسی، و فقط با هویت مادریوارد فضای عمومی می شدند، و روسری سفید یا شال سفیدکه “نماد پوشک نوزادان و فرزندانشان “بود، به نشانه جنبش و یادآوری مادر بودن شان تبدیل شد.امروزه این روسری سفید نماد جهانی مقاومت مدنی و عدالت برای قربانیان نا پدید شده است که به آن دوران dirty war که معادل فارسی آن دوران ناپدید شدگان گذاشته شده است نماد فرزندان مفقود شده مادران است .

جنبش فمینیستی “حتی یک زن کمتر هم نه “[4] این جنبش در دهه ۲۰۱۰ شکل گرفت و مربوط به مبارزه علیه زن‌کشی، خشونت جنسیتی و نابرابری ساختاری است. زنان (خبرنگاران، هنرمندان، فعالان اجتماعی، دانشجویان) سازمان‌دهنده اصلی بودند و در واکنش به قتل‌های مکرر زنان و بی‌تفاوتی سیستم قضایی شکل گرفته است.

تحلیل روان‌شناختی: تاب‌آوری، هویت و انگیزه

از منظر روان‌شناسی اجتماعی، مشارکت زنان در شرایط بحران را می‌توان با نظریه‌های هویت اجتماعی، کنش جمعی و راهبردهای مقابله‌ای جمعی تحلیل کرد (Tajfel & Turner, 1979; van Zomeren et al., 2008). مطالعات منتشرشده در مجلات معتبر که نمونه های آن در منابع ذکر شده اهمیت این مشارکت را نشان می‌دهد (Jason et al., 2016; Warner et al., 2017).

برای بسیاری از زنان، کنشگری اجتماعی راهی برای بازیابی کنترل، توانمندی و معنا در شرایط بی‌ثبات است. مطالعات Psycholog  of Women Quarterly  نشان می‌دهد مشارکت در جنبش‌ها باعث افزایش خودکارآمدی، شکل‌گیری هویت جمعی و کاهش احساس درماندگی می‌شود (King & Gurung, 2018; Pyles, 2016).

پیامدهای سلامت روان

مشارکت در اعتراض‌ها هزینه‌های روانی دارد. مواجهه با سرکوب، تهدید، بازداشت و انگ اجتماعی می‌تواند اضطراب، استرس مزمن و فرسودگی روانی ایجاد کند( 2017; WHO, 2021).

با این حال، شبکه‌های حمایتی زنانه و همبستگی جمعی نقش حفاظتی دارند و تاب‌آوری فردی و جمعی را تقویت می‌کنند  (Warner et al., 2017; Jason et al., 2016).  “کنار هم بودن” خود منبع درمانی است.

ابعاد سیاسی، حقوقی و رهبری زنان

مطالعات منتشرشده در مجله بین‌المللی فمینیستیِ سیاست و فصلنامه حقوق بشر نشان می‌دهد مشارکت زنان، حقوق بشر و سیاست‌های حمایتی را برجسته می‌کند  ابعاد سیاسی، حقوقی و رهبری زنان به مشارکت زنان در قدرت و تصمیم‌گیری سیاسی، برخورداری از حقوق برابر و حمایت قانونی، و حضور مؤثر در نقش‌های مدیریتی و رهبری اشاره دارد. این ابعاد با هدف رفع تبعیض‌های ساختاری و توانمندسازی زنان برای ایفای نقش برابر در جامعه مطرح می‌شوند. (Goetz, 2018; Tripp, 2015)

رهبری نامرئی یا غیررسمی زنان، بدون عنوان رسمی، انسجام روانی و تداوم کنش جمعی را حفظ می‌کند (Krook & True, 2012; Pleyers, 2010).

جمع‌بندی

زنان در اعتراضات اخیر ایران نه قربانی، بلکه عامل تاب‌آوری، معنا و تغییر اجتماعی هستند.

حضور فعال آن‌ها پیامدهای زیر را دارد:

• تقویت تاب‌آوری جمعی و فردی.
• شکل‌دهی به هویت جمعی و تقویت حس تعلق اجتماعی.
• برجسته کردن مطالبات حقوق بشر، عدالت اجتماعی و حمایت از خانواده‌ها.
• ایجاد تغییرات فرهنگی و سیاسی در بلندمدت.

نادیده گرفتن نقش زنان به معنای از دست رفتن بخشی بزرگ از ظرفیت انسانی وتغییرات اجتماعی وپایداری جنبش‌ها است.

منابع

Journal of Community & Applied Social Psychology  و American Journal of Community Psychology

Journal of Social Issues

Social Movement Studies & Mobilization

International Feminist Journal of Politics  & Human Rights Quarterly

UN Women Reports

Gender & Society, Signs, American Sociological Review

Aouragh, M., & Alexander, A. (2011). The Arab Spring: Social media and the uprising in the Middle East. Social Movement Studies, 10(3), 291–308.

Clayton, J., et al. (2019). Women in leadership roles in Black Lives Matter. Gender & Society, 33(5), 789–812.

Goetz, A. M. (2018). Political participation of women and social change. International Feminist Journal of Politics, 20(1), 1–19.

Jason, L., et al. (2016). Community resilience and collective action. American Journal of Community Psychology, 58(1–2), 9–22.

Khalil, L. (2014). Women in the Arab uprisings: Strategies and resilience. Middle East Journal, 68(4), 583–600.

King, A., & Gurung, S. (2018). Empowerment through activism: Women’s experiences. Psychology of Women Quarterly, 42(3), 365–378.

Krook, M. L., & True, J. (2012). Rethinking women’s leadership in social movements. Politics & Gender, 8(2), 205–233.

McAdam, D. (2017). Recruitment to high-risk activism: Historical perspectives. Social Movement Studies, 16(2), 121–137.

Pleyers, G. (2010). Women and informal leadership in social movements. Mobilization, 15(4), 427–442.

Pyles, L. (2016). Collective action and self-efficacy among women activists. Psychology of Women Quarterly, 40(2), 207–223.

Taylor, K.-Y. (2016). From #BlackLivesMatter to Black liberation. New York: Haymarket Books.

Tajfel, H., & Turner, J. (1979). An integrative theory of intergroup conflict. In W. Austin & S. Worchel (Eds.), The social psychology of intergroup relations (pp. 33–47). Brooks/Cole.

Tripp, A. M. (2015). Women and political change in Africa. Cambridge University Press.

UN Women. (2020). Women’s participation in social movements and political protests. New York: United Nations.

van Zomeren, M., et al. (2008). Motivated social identity and collective action. Journal of Personality and Social Psychology, 94(5), 813–828.

Warner, M., et al. (2017). Social support and resilience in collective activism. Journal of Community & Applied Social Psychology, 27(6), 451–464.

WHO. (2021). Mental health considerations during protests and social upheavals. World Health Organization.

---

[1] Black Lives Matter

[2] Black lives Matter

[3] Madres De Plaza De Mayo

[4] Ni Una Menos